Parenting

Vì sao trẻ nói dối & bố mẹ nên làm gì (hướng dẫn đối phó với hành vi nói dối theo độ tuổi từ 2-12)

Hầu hết trẻ đều trung thực và đột nhiên nói dối về nhiều thứ. Điều này, tất nhiên, có liên quan tới cha mẹ hoặc người chăm sóc chính cho trẻ. Nếu cha mẹ có thể hiểu vì sao trẻ nói dối và sẵn sàng đối phó, thì mọi thứ cũng không khó khăn và nghiêm trọng như bạn nghĩ.

Đầu tiên, hãy xem xét vì sao trẻ nói dối?

Hầu hết cha mẹ nghĩ rằng trẻ nói dối để có được thứ con muốn, để tránh hậu quả hoặc né tránh khỏi thứ con không muốn làm. Đây là những động cơ phổ biến của việc nói dối nhưng cũng có một số lý do giải thích vì sao trẻ không thể nói sự thật – hoặc toàn bộ sự thật. Đó là:

Trẻ muốn kiểm tra một hành vi mới

Tiến sĩ Matthew Rouse (Nhà tâm lý học lâm sàng) cho rằng một trong những lý do khiến trẻ nói dối là vì chúng phát hiện ra ý tưởng mới lạ này và cố gắng thử chúng – giống như với hầu hết các hành vi khác – để xem điều gì sẽ xảy ra. Con sẽ tự hỏi: chuyện gì sẽ xảy ra khi mình nói dối về tình huống này? Nó sẽ khiến mình như thế nào? Nó có giúp mình thoát ra được khỏi tình huống không? Hay sẽ lấy đi của mình cái gì?”…

Trẻ muốn nâng cao lòng tự trọng và đạt được sự chấp nhận

Những đứa trẻ thiếu tự tin có thể nói dối những lời nói dối hoành tráng, để khiến bản thân trở nên ấn tượng hơn, đặc biệt hơn hoặc tài năng hơn trong mắt người khác. Hành vi này khá phổ biến bắt đầu ở độ tuổi tween trở đi.

Trẻ muốn tập trung vào bản thân

Trẻ bị lo lắng hoặc trầm cảm có thể nói dối để chúng được quan tâm hơn. Hoặc chúng cũng có thể nói giảm đi các vấn đề để mọi người không phải lo lắng về mình.

Vì con nói trước khi nghĩ

Nhiều trẻ em bị ADHD đã cho thấy chúng nói dối vì bốc đồng, nói trước khi nghĩ.

Những lời nói dối trắng

Là các trường hợp bố mẹ khuyến khích con nói dối vì mục đích tích cực, tránh cho ai đó cảm xúc tiêu cực chẳng hạn. Nó là một phần trong kỹ năng xã hội của trẻ.

Nói dối theo độ tuổi

Bạn về nhà và thấy tủ lạnh đầy nét vẽ nguệch ngoạc, lọ bánh quy trống trơn. Bạn nhìn con và con nói “Không phải con”. Đó chính là cách mà các phụ huynh bước vào thế giới của những lời nói dối thời thơ ấu.

Vậy chúng ta có thể đối phó như thế nào?

Hãy xem xét ý động cơ của việc nói dối như mình đã đưa ra ban đầu. Có một ví dụ dựa trên nghiên cứu thực tế như thế này. Có 3 đứa trẻ A, B, C đang chơi trong phòng. Bé A nhìn thấy trong hộp có một con gấu bông, nhưng vì muốn giữ gấu cho riêng mình, bé A nói với bé B, người đang đứng ngoài cửa phòng và không nhìn thấy trong hộp có gì là “Có một con búp bê trong hộp”. Bé B tiếp tục nói với bé C là “Có một con búp bê ở trong hộp đằng kia”. 

Khi trưởng thành, chúng ta biết rằng bé A đã nói dối còn bé B thì không. Bé A biết có gì trong hộp và cố tình nói sai sự thật với ý định gieo niềm tin sai lệch cho bé B. Bé B nói một lời nói dối mà em bé tin là thật với ý định gieo niềm tin thực sự cho bé C. Vậy bé A đã nói dối, còn bé B thì sao?

Để trả lời được câu hỏi này, nó phụ thuộc vào độ tuổi của trẻ. Trong các nghiên cứu, hầu hết trẻ dưới 7 tuổi đều cho rằng cả bé A và B đều nói dối vì cả 2 đều nói sai thực tế. Tuy nhiên, hầu hết trẻ lớn hơn đều cho rằng chỉ có bé A nói dối còn bé B thì không. 

Nói một cách đơn giản, sự lừa dối xảy ra khi ta cố tình và thuyết phục thành công một người chấp nhận một điều mà ta biết là sai. 

Để nói dối thành công, một người cần:

  • Có khả năng phân biệt sự khác biệt giữa điều gì là đúng và điều gì là sai 
  • Phải biết rằng ai đó có thể có một niềm tin sai lầm 
  • Phải có khả năng năng ngăn chặn kiến thức của người khác về tình trạng thực sự của vấn đề trong khi truyền đạt một vấn đề trái ngược với thực tế 
  • Phải cố tình có ý định gieo niềm tin sai lệch 

Đó là những đòi hỏi về mặt nhận thức của sự lừa dối. Và nó sẽ mất một thời gian dài để phát triển suốt tuổi ấu thơ. 

Trẻ mới biết đi từ 2-3 tuổi thích tham gia các trò chơi giả vờ, đóng vai. Khi khả năng giả vờ này xuất hiện, thì khả năng cố tình đưa ra tuyên bố không đúng sự thật sẽ xảy ra (“Con không làm việc đó”). Ở độ tuổi này, con cũng chưa phát triển sự đồng cảm để có thể hiểu được cảm xúc tinh thần của người khác, nên sẽ không thể nghĩ tới trạng thái tinh thần của người nghe khi con có những lời nói dối trắng. Điều này khiến người lớn cho rằng con đang nói dối. Không có ai ở nhà, buổi sáng bức tường còn sạch sẽ, thật dễ dàng khi cha mẹ cho rằng con đang cố gắng nói dối. 

Trong một nghiên cứu, trẻ 2-3 tuổi được yêu cầu không nhìn trộm đồ chơi khi nhà nghiên cứu rời khỏi phòng. Phần lớn trẻ (80%) không thể cưỡng lại và lén nhìn đồ chơi. Khi nhà nghiên cứu quay lại và hỏi họ có nhìn đồ chơi hay không, chỉ 1/3 trong số trẻ 2 tuổi nói dối nhưng 90% trẻ lên 3 thì đã nói dối. Thật tệ vì khi những em bé nói mình không nhìn trộm được hỏi đó là đồ chơi gì – thì 76% lại không hề biết trả vờ nói “không biết” mà vẫn có thể miêu tả đồ chơi đó.

Bước sang tuổi thứ 4, trẻ bắt đầu cân nhắc những gì người khác biết và tin tưởng – và con hoàn toàn có thể nghĩ rằng những người khác có thể có niềm tin sai lệch. Tuy nhiên, trẻ ở độ tuổi này có thể quên ngay những gì mình đã nói và quên luôn cả những gì “phải là sự thật” ở trong câu chuyện con muốn bố mẹ tin. Vì vậy, con có thể khăng khăng “Em Sò đã vẽ lên tường” vì con quên rằng em Sò cũng bước vào nhà cùng lúc với bố mẹ.

Cho tới 7-8 tuổi, cha mẹ có thể sẽ thấy mình đang có một “đối thủ đáng gờm”. Trẻ trong độ tuổi này có thể che giấu lời nói dối của mình với khả năng duy trì sự nhất quán giữa lời nói dối ban đầu với các tuyên bố tiếp theo của chúng.

Trẻ càng có điểm cao trong chức năng điều hành (khả năng ức chế, kiểm soát phản ứng) thì lại càng có khả năng nói dối nhiều hơn và nói dối thành công. Khả năng này thực ra là một yêu cầu khá khó khăn với khu vực “điều hành” của bộ não ( phần vỏ não trước trán). Khu vực này cần nhiều thời gian để phát triển đầy đủ, cho tới tận 25 tuổi. Trong một nghiên cứu, trẻ 8-9 tuổi trải qua quét não fMRI khi thực hiện một trò chơi tương tác liên quan tới nói dối (trẻ được hướng dẫn đánh lừa một phù thủy và kể sự thật với một cô gái) – cho thấy không có sự kích hoạt đáng kể ở khu vực điều hành. Thay vào đó, các khu vực có liên quan tới phản ứng ức chế và đưa ra quan điểm khi đóng vai một người khác đã hoạt động (thùy chẩm).

Các nhà nghiên cứu kết luận rằng trẻ dưới 10 tuổi không sử dụng hiệu quả các vùng não trước trán vì các vùng này chưa hoàn toàn trưởng thành. Nhưng ở giai đoạn này, một số khu vực thần kinh khác vẫn cho phép con suy nghĩ về những gì người khác có thể biết và ức chế phản ứng tự nhiên để nói ra những gì mình biết – cả 2 điều này cần thiết để có thể nói dối thành công.

Các cấp độ nói dối

Điều tối quan trọng đầu tiên là suy nghĩ về chức năng của lời nói dối, những loại lời nói dối, hoàn cảnh của lời nói dối. Sẽ không có một hướng dẫn cụ thể chi tiết chung cho tất cả các trường hợp vì còn phụ thuộc vào cấp độ và hậu quả khác nhau của lời nói dối.

Nói dối cấp độ 1

Khi con nói dối để tìm kiếm sự chú ý, cha mẹ có thể bỏ qua và không quá quan trọng với những lời nói dối này. Thay vì phản ứng gay gắt, chỉ cần nói với con “Đó là lời nói dối. Mẹ biết là không có chuyện đó xảy ra”. Điều này đặc biệt thấy rõ khi đứa trẻ có lòng tự trọng thấp, thiếu tự tin. Có thể con sẽ nói “Hôm nay con đã ghi 10 bàn thắng, mọi người ai cũng hâm mộ con hết”. Nếu bạn nghĩ rằng điều này không đúng, đừng hỏi một loạt các câu hỏi liên quan tới sự kiện đó nữa. Nếu lời nói dối không làm hại tới ai hoặc cũng không thể hiện đó là hành vi xấu, bạn có thể bỏ qua và chuyển hướng tới một thứ gì đó thực tế hơn.

Nói dối cấp độ 2

Nếu việc nói dối trên vẫn tiếp diễn, cha mẹ có thể làm rõ và đưa ra lời khiển trách nhẹ nhàng. Ví dụ “Này, sao mẹ nghe nó cứ không tưởng ấy nhỉ, sao con không thử lại rồi kể cho mẹ xem có chuyện gì đã xảy ra”. Chỉ tập trung vào hành vi và khuyến khích trẻ thử lại.

Nói dối cấp độ 3

Nếu là một lời nói dối nghiêm trọng hơn, ví dụ như nói dối về điểm số, bài tập… cha mẹ nên xem xét về hậu quả của lời nói dối. Cha mẹ có thể đưa ra một số hình phạt nhẹ nhàng và điều hướng để con có hành vi tốt hơn như là: không cho phép con dùng máy tính ngày hôm đó hoặc làm một số việc vặt.

Cha mẹ có thể làm gì?

Đừng vội quy chụp con. Hãy đặt mình vào vị trí của trẻ. Nếu cha mẹ biết sự thật, hãy đi thẳng vào vấn đề và thảo luận về nó. Thay vì hỏi một đứa trẻ tại sao không chịu làm bài tập về nhà, thì hãy nói “Mẹ biết con đã không làm bài. Hãy nói cho mẹ vì sao con không thích làm tập nào?”

Đừng áp đặt và bôi xấu con vì con đã nói dối. Vết thương nó tạo ra có thể nghiêm trọng hơn cả việc con nói dối. Con có thể nghĩ “Bố mẹ thực sự không tin tưởng mình” và cảm thấy tồi tệ về bản thân, khiến con có xu hướng lặp lại việc nói dối.

Hãy sử dụng công cụ để kiểm tra sự thật. Ví dụ, cha mẹ nói một phụ huynh bạn A đã cho bố mẹ viết con không phải đi học thêm tuần này. Hãy cho con cơ hội để nói sự thật. Nếu con còn ngập ngừng, bạn có thể nói “Mẹ sẽ để con ngồi một mình một lát, 10 phút nữa mẹ sẽ quay lại và nghe con nói”.

Bằng cách này, nếu mục đích ban đầu con nói dối vì con sợ hậu quả hoặc không muốn làm cha mẹ thất vọng, con có cơ hội thực sự nghĩ về việc mình muốn nói dối hoặc che đậy mà không để lại hậu quả gì. Kỹ thuật này, tuy nhiên, không phù hợp với những đứa trẻ nói dối quá nhiều.

Đối với trẻ từ 2-4 tuổi

Vì các kỹ năng ngôn ngữ mới bắt đầu phát triển, con chưa có ý tưởng rõ ràng về việc sự thật bắt đầu và kết thúc cũng như nguyên nhân – kết quả. Ở tuổi này, trẻ có hiểu biết hạn chế về sự khác nhau giữa thực tế – mơ mộng – ước muốn – tưởng tượng – nỗi sợ hãi. Những cảm xúc mạnh mẽ có thể khiến một đứa trẻ lên 3 khăng khăng “Chắc em Sò đã ăn bánh quy của con” trong khi em Sò mới được 4 tháng tuổi!

Bố mẹ hãy nhớ là trẻ mới biết đi đang cố gắng thể hiện sự độc lập của mình và con sẵn sàng tạo ra một cuộc đấu tranh quyền lực từ bất kỳ sự bất đồng nào. Vì vậy, hãy phản ứng nhẹ nhàng, ngăn chặn sự nghi ngờ, như là “Thật á? Thế chắc vụn rơi ở trên áo với quần của con không phải là bánh quy rồi. Nó có phải là cát không nhỉ?”. Phản ứng như vậy giúp bạn tránh được một trận chiến ý chí. Trẻ độ tuổi này còn quá nhỏ để phải bị trừng phạt vì nói dối, nhưng cha mẹ nên có những cách tinh tế để khuyến khích sự trung thực. Đọc sách cũng là một cách hiệu quả.

Khoảng 4 tuổi, trẻ nói tốt hơn và cũng có thể trả lời khẳng định “Không” khi bạn hỏi “Có phải con vừa làm đổ bình sữa của em phải không?”. Hãy tận dụng mọi cơ hội để giải thích lời nói dối là gì và tại sao nó xấu. Hãy nói về điều này càng sớm càng tốt, lý tưởng nhất là ngay sau khi trẻ vừa nói dối để con vẫn còn nhớ được. Bắt đầu bằng “Con có biết tại sao mình không nên nói dối không?”. Đừng giải thích quá dài dòng và phức tạp, nhưng hãy kiên quyết và nghiêm túc “Có vẻ như con không nói cho mẹ sự thật” hoặc “Con có chắc chắn đấy là những gì đã xảy không?”. Hãy nói rõ với con là bạn không bị lừa, nhưng hãy hài hước hoặc tinh tế khi lắng nghe và nhẹ nhàng sửa lỗi cho con. Tránh sự đào bới hoặc căng thẳng không cần thiết.

Đối với trẻ từ 5-8 tuổi

Trong độ tuổi này, trẻ sẽ nói dối nhiều hơn để thử nghiệm mình có thể thoát ra khỏi những tình huống (như một sự trừng phạt chẳng hạn), đặc biệt là những lời nói dối liên quan tới trường lớp. Mặc dù có vẻ như con đang làm tốt hơn việc che giấu nhưng nói dối vẫn khá là khó khăn. Những trách nhiệm và các quy định với trẻ ở độ tuổi này là quá nhiều khiến các con muốn nói dối. May là những lời nói dối này tương đối dễ phát hiện. Hãy nói chuyện cởi mở với con và tiếp tục đọc sách cùng với nhau. Ngoài ra, hãy chú ý khen ngợi và phản hồi một cách tích cực một đứa trẻ khi chúng trung thực.

Quan trọng là ở tuổi này, trẻ có khả năng quan sát sắc sảo hơn, nên hãy tiếp tục là tấm gương tốt cho con. Hãy cẩn thận về những lời nói dối phản xạ dù rất nhỏ nhặt như là “Con bảo bạn mình bận rồi đi” hoặc “Tớ không ở nhà” (khi có một người bạn rủ con đi chơi/ sang nhà nhau). Không quan trọng là mức độ thế nào, bạn sẽ đều làm suy yếu niềm tin và sự trung thực của trẻ nếu trẻ thấy bạn không trung thực.

Đối với trẻ lớn từ 9 – 12 tuổi

Hầu hết trẻ ở tuổi này đang bắt đầu thiết lập những tính cách như chăm chỉ, đáng tin cậy, trắc ẩn. Nhưng con cũng lão luyện hơn trong việc duy trì sự dối trá và nhạy cảm hơn với những hậu quả từ hành động của mình. Con có thể có cảm giác tội lỗi mạnh mẽ khi nói dối.

Những cuộc trò chuyện thẳng thắn về sự trung thực chắc chắn là cần thiết, vì sẽ có những lời nói dối trắng được chấp nhận khi cần tỏ ra lịch sự hoặc để tránh làm tổn tương người khác.

Tóm lại thì “làm gương” vẫn luôn luôn quan trọng với con cái. Hãy chắc chắn rằng không chỉ bạn mà cả những thành viên khác trong nhà, những người tiếp xúc nhiều hàng ngày đều là những gương tốt để con học tập và vượt qua những cám dỗ và sự hỗn độn của xã hội đầy thách thức hiện tại.

Phòng bệnh thì tốt hơn chữa bệnh, trong câu chuyện về nói dối này cũng như vậy. Hãy dạy con về lời nói dối từ khi còn bé. Hãy làm gương tốt. Hãy cho con thấy hậu quả của việc nói sai sự thật và tại sao nói thật lại tốt hơn. Muốn vậy, trẻ cần có một sự kết nối và có mối quan hệ thoải mái, gần gũi với cha mẹ để cảm thấy thoải mái khi trò chuyện, khi chia sẻ thông tin. Càng kết nối với con tốt, càng gần gũi con, càng chịu khó lắng nghe con thì khả năng con nói ra sự thật và trở thành một người chính trực lại càng cao.

Tất nhiên, dù bạn có làm tốt đến thế nào thì cũng nên chấp nhận là không phải lúc nào con cũng nói sự thật. Khi đó, hãy dành chút thời gian để suy nghĩ về lý do tại sao con nói dối và bạn sẽ có cách phản hồi/phản ứng lại với những lời nói dối đó một cách thích hợp.

Bố mẹ quan tâm có thể tìm hiểu và đăng ký khóa học online Làm cha mẹ tích cực 101 của mình để hiểu thêm về cách giao tiếp, trò chuyện, kỷ luật và ứng xử một cách nhẹ nhàng, tích cực với con.

Ảnh minh họa: LA Johnson/NPR

Advertisements